• VTEM Image Show

ЮСУПОВ IАЗИМ
На Фото Юсупов Iазим

 

 

Арсанукаев lабдулла.

 Юсупов Iазим

Нохчийн поэт, прозаик, краевед Юсупов Iазим вина 1940 шеран 20 февралехь Нохчийчоьнан ширчу юьртахь Девкар-Эвлахь. Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь ЮсуповгIеран доьзал Киргизехь Iийна, Фрунзенски областан Сталински районан Панфилова эвлахь. 1947 шарахь деша а вахана, чекхъяьккхина оцу районан Октябрьски юккъера школа. Нохч-ГIалгIайн республика юха меттахIоттийча, 1957 шарахь цIа бирзина ЮсуповгIеран доьзал. Грозненски районан военкомато ДОСААФ-н автомотоклубе а хьажийна шоферан говзалла караерзийна Iазима. ТIаккха цхьана муьрехь шоферан болх бина. 1959 шарахь нефтан, газан промышленностан Урхаллин дешаран комбинатехь бурутохаран корматаллин курсаш чекхъяьхна. Цул тIаьхьа Советски эскаре гIуллакх дан кхайкхина, цигахь мотористан, электрикан, трактористан говзаллех кхиъна. Эскарехь волуш а, цигара цIа вирзича а шоферан, автоэлектрикан, моторист-трактористан белхаш бина. Балхахь хиларца цхьаьна заочно доьшуш 1972 шарахь чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Университет чекхъяьккхинчул тIаьхьа цхьайтта шарахь болх бина «Ленинан некъ» газетан редакцин культурин отделехь. Журналистан говзалла кIорггера караерзарца цхьаьна  газетан редакцехь бина болх пайдехьа хилла яздархочун корматалла кхиарехь а.

ТIаьхьо Юсупов Iазим болх бина Iилманан талламан институтехь. 1984 шарахь Нохч-ГIалгIайн филармонин исбаьхьаллин, литературин декъан куьйгалхо хIоттийна. Ткъех шарахь кхиамца болх бина цо филармонехь. Сийлаллин цIерш а, пачхьалкхан совгIаташ а ду яздархочунна делла.

Исбаьхьаллин литературехь ша зен хьалххе волавелла Юсупов Iазим. Кхуьнан вашас Султана цIера дохуш шеца дIаеана хилла Актемиров Муситин «Заздоккху республика» цIе йолу стихийн гулар. Цу тIера элпаш а довзуьйтуш, нохчийн маттахь деша а, яздан а Iамийна цо шел жимчу вешина Iазимна. Алма-Атахь арадолу «Къинхьегаман байракх» газет доьшуш шардина нохчийн маттхь деша а, яздан а хаар.

Стихаш язъян школехь доьшуш волуш волавелла. Дуьххьарлера стихотворени даим юьйцуш, хестош хиллачу Коммунистически партех лаьцна язйина:

Ирс дебаш, дахар таделла,
Мисканаш буьзна, денбелла.
Вайн партис даха ницкъ белла,
Даккхийдеш деха вай денна.

ТIехдуьйлуш дIаоьху шераш,
Самукъне доьлуш ду адамаш,
Яхалахь тхан деган езар –
Компарти – дуьненан машар.

Стихотворени Алма-Атахь арадолучу «Къинхьегаман байракх» газете яхьийтина автора. Газетан редакцера жоп деана: «Халачу темина тIе ма кхийда. ГIарабевллачу поэташна а хала ду партин васт кхолла. Кхечу тематикех лаций, язъе…Бакъдерг аларна, хала ма хета. Айхьа юьхьарлаьцна некъ дIа ма хеца…». 

Хьем ца беш язйина шолгIа стихотворени а яхьийтина кIанта «Къинхьегаман байракх» газетан редакци. «Майра пхьагал» цIе а йолуш, цхьана туьйранан бух тIехь язйинчу оцу стихотворенин а кхиам ца хилла, цунна а зорба ца тоьхна. Стихотворенин рифмаш примитивни ю, стихан размер хила еззачу барамехь лар ца йина, доцца ала тарлуш дерг дахдина дийцина, цундела зорба ца туху аьлла,  газетан литконсультантера юха а жоп деана авторна. Амма поэзин новкъа вала гIертарх дог ца даьлла кIентан. Цо лерина ешна оцу хенахь Алма-Атахь а, Фрунзехь а араюьйлуш хилла нохчийн яздархойн прозведенеш, тидаме эцна хIора стихотворени чулацам, язъяран хатI, башхаллаш. «Къинхьегаман байракх» газетаца уьйр латтийна, заметкаш, тайп-тайпана корреспонденцеш кхехьийтина, цхьайолчарна зорбатухуш хилла газето.

Даймахка цIа веанчул тIаьхьа хаддаза дIахьо Юсупов Iазима кхолларллин болх. Ша муьлххачу балхахь хилча а, исбаьхьаллин литературехь къахьоьгуш хилла иза. Цуьнан дийцарш, очеркаш, стихаш, поэмаш, статьяш арайийлина «Ленинан некъ», «Заветы Ильича», «Комсомольское племя», «Грозненнский рабочий», «Даймохк», «Вести республики» газеташ тIехь, «Орга», «Вайнах», «Нана» журналийн агIонаш тIехь, «Къоналлин кхайкхамца» (1976), «Сатасаран сахьт» (1986), «Деган орца» (1989), «Яйалур йоцу цIе» (2006), кхийолчу а юкъарчу гуларшкахь, Нохчийн Республикин Iилманан академин «Таллам» тептар тIехь.

Юсупов Iазим автор ву мехалчу книгийн: «Теркаца  суьйре» (2004), «Чечня и Лермонтов» (2004) «Тайна наскальной надписи» (2004) «Туррий, пондаррий» (2005). «Даймохк, хьо ду сан илли» (2005), «Тернистый путь коммисаров» (2009), «Син мерзийн мукъамаш» (2013), «Серлончин дуьненахь» (2013),  «Кавказан кIентий» (2014).

Автора шен цхьайолу поэтически произведенеш арахецна кха а томехь «Нохчийн иллеш, эшарш» аьлла, юкъара цIе а тиллина, хIора книгин шен къастийна цIе а йолуш. Уьш ю лакхахь вай ялийнчарах кхо книга: «Теркаца суьйре», «Даймохк, хьо ду сан илли», «Син мерзийн мукъамаш». Царна юкъаяханчу стихотворенех дукхахаерш композиторша, мукъамаш а бохуш, иллешка, эшаршка ерзийна. Цундела аьлла хир ду автора шен поэтически произведенех иллеш, эшарш. Уьш кхоллаяларх лаьцна Юсупов Iазима дуьйцу, ша «Ленинан некъ» газетан редакцехь балхахь волуш цига богIура илланчаш Дудаев Зеламха, Дидигов Билу-Хьаьжа, Чакараева Маьлха-Аьзни, Мусаева Лайлаъ, кхиберш а. Къоначу илланчийн тулгIено йоккхачу сцени тIехь чIагIъяла гIерташ, ног етта зама яра иза. Артисташа дехарш дора иллешна, эшаршна дешнаш яздахьара шайна, бохуш. Церан лаам ша кхочушбора, боху поэта, тIаккха иллешка, эшаршка доьрзийн телевиденехула, радиохула кест-кеста декара уьш, филармонин массо ансамблашкахь дIаолуш а дара.

Юсупов Iазиман стихаш тIехь даьхначу иллешна, эшаршна реза боцуш хилла цхьаболу яздархой, критикаш. Цара баьхна: «Цхьа а книга зорбанехь араяьлла а воцчу Юсупов Iазиман иллеш, эшарш эфире стенна йоху аш? Шаьш дийриг къоман культура сийсазъяр дуй ца хаьа-те шуна?... Халкъан дуьхьа деш долчунна хьалха вай жоьпаллин хила деза. И бакъдерг дицдо стих муха язйо ца хуучу, Юсупов санначу, поэтийн чулацам боцу дешнаш, мукъамашка а дерзош, иллеш кхуллучара. Цара бакъболчу поэтийн сий дойу. И гIуллакх сацо деза…». Амма Юсупов Iазима «и гIуллакх» саца ца дира, композиторша цуьнан стихаш, хьалха санна,  мукъамаш а бохуш иллешкий, стихашкий ерзайора, илланчаша, эшаршлакхархоша уьш шайн репертуре а ялайора. Яздархочо Уциев Абус, ша Юсупов Iазиман «Син мерзийн мукъамаш» книгина яздинчу хьалхарчу дашехь поэтан иллешкий, эшаршкий ерзийнчу стихийн барам 400 кхаьчна боху.

Юсупов Iазиман шен бехкамаш бу иллин кхолларехь. «Теркаца суьйре» книги тIехь илли кхолладаларан тайп-тайпана некъаш а, башхаллаш билгалйоху цо: «Музыкина дешнаш яздеш а, дешнашна музыка язъеш а хуьлу. И ший а агIо хьесапе а оьцуш, илли кхуллучу хенахь лара езаш 3 башхалла ю: 

  1. Иллин «дегI» хила деза (чIурам – стержень). Иллин «дегI» кхуллург дешнаш ду. Цундела уьш чулацаме а, дика а хила деза.
  2. Иллин «са» хуьлу. И «са» – иллин мукъам бу. Иза а дика хила беза.
  3. Иллина тIемаш а оьшу. Цунна тIемаш лург, иза тIома доккхург илланча ву. Нагахь иллин «дегI» – дешнаш а, иллин «са» – мукъам а, иллина тIемаш луш волу илланча а вовшашца догIуш делахь. Иллин дахар деха хир ду».

Шен иллех лаьцна поэта боху: «Иллешца, Даймахкаца, доттагIаллица, деца-ненаца, дайн гIиллакхашца, заманца, Iаламца, забарца, къонахаллица-доьналлица, безамца вайнехан хилла юкъаметтигаш иллин жанрехула гайта гIиртина со». 

Поэтан «бакъонан къийсамхой» аьлла шен иллех.  «Сан некъахой» цIе йолчу стихотворенехь мелла а билгалбовлу авторан поэзига болу лехамаш:

Сан иллеш – мотт хуу некъахой,
Сан лорах лелалаш, декхалой,
Харцонца сан кхоллам къовсалаш,
Нехачух и къасто хьовсалаш!

Шу дендеш ас чу са диллина,
Сайн болх а шуна тIебиллина.
Кхолламо лаьттара дIавайахь,
Со лоьхуш, сан бала айалаш!

Сан иллеш – бакъонан къийсамхой,
Мох-дарцах тийсалуш хьалха гIой,
Мокхазан тархах тIам бетталаш,
Адамаш дохден суй баккхалаш!

Да ву со – шу иллеш кхиийна,
Дегнаш дохден цIе латийна.
Ден декхар цкъа а диц ма делаш!
Халкъан дог деладеш дахалаш!

Еа могIанах лаьтташ йиъ строфа ю стихотворенехь. Рифмаш дактилически ю, шишша цхьаьна йолуш, шалха рифмовка ю. Рифмаш а, рифмовкин кеп а массо строфахь ларъеш, чекхъяьккхина. Дактилически шалха рифмаш стихотворени чекхъяллалц цхьана кепехь  ялийна дукха ца нисло нохчийн поэзехь. ХIокху стихотворенехь автора кхочушдина иза. Иштта рифмовка йолуш ю цуьнан «Геч ма делахь, латта!», «Яхь йолу кIант лийр вац», «Сан гIала, хьуна хIун хилла», «Дайн чартийн бIарлагаIаш», «Сийсаза ма бен кхоллам», «Соьца некъ бе!» стихотворенеш а, оцу стихотворенешкахь рифмаш зударийн ю.

Юсупов Iазиман поэзин чулацам шуьйра бу. Даймохк, Даймехкан къонахий, Даймехкан хьалха дIадахнарг а, таханлерниг а, Iаламан исбаьхьалла, нана, ненан мотт, доттагIалла, безам, къаьмнийн юкъаметтигаш – иштта ю яздархочун коьрта теманаш. Цуьнан поэзин лирически турпалхочун дахарехь уггар дезниг «Нана-мохк – дай баьхна цIа» ду:

Лерина бIаьрг тоьхча ас араваьлла,
Стигланах гIоьртина ламанаш го.
Хуьлучу хийцамех дог ловзадаьлла,
Хастаме ойланаш сан ийало.

Ас деши я дети ца лоьху сайна,
Хийрачу мехкашка ца туьйсу са.
Дахарехь дезаниг цхьаъ ду сан дагна,
Иза ду Нана-мохк – дай баьхна цIа.

Кхечу стихотворенин лирически турпалхо а ву Даймахкана чу садиллина, эшначохь махкана, халкъана орцахвала кийча:

Сан Даймохк - Iилманан ага,
Ахь техкош кхиийна со.
Лаьара хьан цIергахь вага,
Хьан йовхо ас сайна хьо.

Ма ваха хьомечу махкахь
Дахарца ша цхьалха верг,
Шен дахар эшначу меттехь
Халкъана дIа ца лун дерг.

Ненах лаьцна дукха стихаш ю поэтан кхоллараллехь. Ненан къинхетам, ненан деган йовхо хаало стихашкахь «Нана, сан жималла дIаяьхьи ахь», «Ма елха, нана», «Нене весет», «Гечделахь суна», «Къинхетаме дог», «Тешалахь», «Даг тIера заза доьжна», «Духаделла дахар», «Хьо дагахь латтош», «Кура» машен я дагахьбаллам», «Дозалла ден кIантах», «Йицйийр яц хьо», «Деган мерза стом», «Ненан безам», «Дийцахьа, нана!», Хастам бун нанна». 

Нохчитйн маттах, исбаьхьаллин дашах, нохчийн мукъамех лаьцна яздо поэта шен стихашкахь «Дешан бIов», «Ларбе нохчийн мотт», «Меттан пхьераш», «Аьрзойн махкахь», «Нохчийн мукъам». Кхузахь масална ялайо вай бархI могIанах лаьтташ йолу «Нохчийн мукъам» стихотворени:

Ломахь суьйре хаза йогIу,
Малх Iаламна белало.
Дайн къоналла карлайоху,
Леча стигла ийало.

Даг тIе йижна гIайгIа лало,
Нохчийн мукъам, бахалахь.
Адмийн дегнаш дашца кхало
Олхазарха гIатталахь!

 «Дешан бIов» стихотворени тIехь:

Хьовсалаш дешан бIов йотта,
И цхьаьнге яккха ца ло.
………………………….

Вайн меттан дашехь ницкъ боллу,
И бIаьвнна ма кхоабе.
…………………………

Дош коьрта леринчу наха
Йоьттина бIаьвнаш ю вайн.
Цу тIехь вай Iемаш ду даха,
И-м меттан хазалла яй.

БIешеран кIоргера дуьйна
Хестабеш дешан ницкъ хьайн,
СхьадогIу хьо нохчийн туьйра,
Сийлалле дигарца вай.

Иллеш, эшарш йохуш волчу поэтан кхоллараллехь безаман, доттагIаллин лирика алсам хилар кхеташ ду. Цуьнан «Теркаца суьйре», «Даймохк, хьо ду сан илли», «Син мерзийн мукъамаш» книгийн чулацамехь дукхахаерш цIена, оьзда безам а, доттагIалла а кхайкхош ю. Уьш мехкарийн эшарш а ю, божарша дIаолу иллеш а ду, авторан дог-ойла гучуйолу стихаш а ю: 

Догдикчу ойланех кхетийла лиъна,

Жималлин безамах аьрха дог кхиъна,
Амат хьан хазбелла хилча со цхьаъ,
Доьху хьоь ца кховдор соь шийла кхаъ.

Ахь тидам ца бина дахаран некъаш,
Екхначу стиглан кIел комаьрша хьекъаш.
Вайшиъ а дехар ду безамца товш,
Азаллехь яздинарг эрна ца довш.

Ял йоцчу нийсархойн хьехамех тешна,
Хиндерг ахь ларамза кога кIел хьешна,
И дерриг дицдина суна вас еш,
ЙогIу хьо гIалатийн ойла ца еш.

Тешарца дIататтий цхьааллин бала,
Екхалой кхолламан да хили яла.
Геналле ца кхийдаш соьца некъ бе,
Амалца тайна ирс къехка ма де!

Нохчийчохь XX бIешо чекхдолуш, XXI бIешо долалуш лаьттинчу тIемаша махкана, халкъана беанчу бохамах лаьцна ю стихаш «Халкъан баьчча», «Орцанан аз», «Турпал Нохчийчоь», «Ма йоха, нана», «КIадбелла бIаьргаш», «Дохийна Iалам», «Хьан къина лойла со», «Ассалам Iалайкум, кIентий!», «КIант цIа варе хьоьжуш», «Ма Iенаде бIаьрхиш, нана», «Халчу некъахь лаьттарш», «Эрна ца дай», «Ларъе ДегIаста», дуккха а кхиерш а.     

Нохчийн пачхьалкхан филармонин, эшарийн а, хелхаран а ансамблан, самодеятельни артисташна 40 шарахь иллийн, эшарийн репертуар латтийна Юсупов Iазима. Амма поэт еккъа эшарш, иллеш яздина ца Iийна, иза автор ву яккхийчу исторически произведенинйн а. 2014 шарахь араяьлла цуьнан «Кавказан кIентий» цIе йолу книга. Иза стихашкахь язйина шен барамца Iаламат йоккха исторически роман ю ХIХ бIешарахьлерчу Кавказски тIамах лаьцна. Бакъдолчийн бух тIехь язйина роман, цу тIехь болх беш автора пайдаэцна Шамилан наиб хиллачу ГIойтемира йозанех а, кхидолчу исторически бакъдолчу документех а. «Юсупов Iазима «Кавказан кIентий» аьлла романна цIе тиллар а шен бух болуш ду. Дукхачу къаьмнийн кIенташа дакъалаьцна Кавказан тIамехь, и Iожаллин хьер сацо гIерташ… «Кавказан кIентий» киншко ешархошна гIо дийр ду… хала некъаш идийнчу турпалхойн, церан амалийн, вастийн доьналлин, гIиллакхийн, оьздангаллин доккха дуьне, куьзганахь санна, ган», – яздина романах лаьцна нохчийн халкъан яздархочо Хатуев Iабдулхьамида.

Кавказски тIеман хенахь Лев Толстой Нохчийчохь хиларх, цуьнан нохчашца еъначу юкъаметтигех лаьцна ю коьрта долчу декъана «Туррий, пондаррий» цIе йолу книга. Пхеа декъе бекъна бу книгин чулацам. Хьалхарчу декъехь ялийна Толстойца доьзначу доттагIаллех лаьцна йолу стихаш. ШолгIа дакъа «ДоттагIийн чхар» цIе йолчу стихашкахь язйинчу повестах лаьтташ ду. И повесть Толстойн, Мисербиев Садон доттагIаллех а дуьйцуш, бакъдолчийн бух тIехь язйина ю. Книгин кхоалгIачу декъа чу йогIу авторан талламан статьяш «Поэтически башха жовхIарш», «ГихтIарчу Хьамзатах долу илли», «Нохчийн иллийн тидарш».  ДоьалгIачу декъа тIехь поэмашший, тайп-тайпан чулацам болу стихашший ю. ПхоьалгIа дакъа гочдаршна лерина ду. Кхузахь ялийна авторан нохчийн матте яьхна оьрсийн а, кхечу къаьмнийн поэтин стихаш.

«Тайна наскальной надписи», «Чечня и Лермонтов», «Тернистый путь комиссаров» цIерш йолу книгаш оьрсийн маттахь ю. «Тайна наскальной надписи» книги тIехь «Скла кунаков» цIе йолу стихашкахь язйина повесть а ю, авторан талламан белхаш а бу.

«Чечня и Лермонтов» цIе йолу книга Юсупов Iазима шен кIантаца Аслуддинца цхьаьна язйина. Иза дуккха а йолчу материалех пайда а оьцуш язбина талламан болх бу М. Лермонтовн произведенешкахь нохчийн гайтаран проблема къастайо авторша. Оцу проблемех доьзна дуккха а керланиг далийна авторша шайн балха тIехь. Авторшна оцу книги тIехь болх барна авторшна Лермонтов вина 190 шо кхачарна лерина юбилейни медалаш еллера.

Вевзаш волчу серлончин Сугаипов ШахIабан дахар а, кхолларалла а теллина Юсупов Iазима шен «Серлончин дуьненахь» цIе йолчу книги тIехь. Сугаипов ШахIабан кхолларалла кхидIа а толлуш ву автор.

Юсупов Iазим гочдархо а ву, цо нохчийн матте яьхна кхечу къаьмнийн авторийн дуккха а стихаш. Нохчийн барта кхоллараллин произведенеш дIаязъеш, царна тIехь болх беш а ву яздархо.

Юсупов Iазим кхиамца болх беш ву нохчийн литературехь.

ЗОРБАНЕХЬ АРАЙИЙЛИНА АВТОРАН КНИГАШ

Теркаца суьйре. Нохчийн иллеш, эшарш. Махачкала, 2004. Туррий, пондаррий. Стихаш, ститхашкахь повесть, поэмаш, гочдарш. Элитста, 2005. Даймохк, хьо ду сан илли. Нохчийн иллеш, эшарш. II том. Элитста, 2005. Син мерзийн мукъамаш. Нохчийн и ллеш, эшарш. III том. Нальчик, 2013. Серлончин дуьненахь. Стихаш, гочдарш, талламаш. Грозный, 2013. Кавказан кIентий. Байташкахь язйина историн роман. Грозный, 2014. Чечня и Лермонтов (О лермонтовских героях-чеченцах). Элиста, 2004. (Соавтор Юсупов Аслуддин). Тайна наскальной надписи. (Толстой и его кунаки-чеченцы), 2004. Тернистый путь коммисаров. Грозный, 2009.

 

Пред След Страница:

СУЛЕЙМАНОВ АХЬМАД

Просмотров:4233 Чеченская литература

СУЛЕЙМАНОВ АХЬМАД

На Фото Сулейманов Ахьмад     Арсанукаев lабдулла СУЛЕЙМАНОВ АХЬМАД (1922 – 1995) ТкъолгIачу бIешеран 50-чу шерашкара схьайолчу нохчийн поэзехь къеггина шен исбаьхьаллин дош, шен хатI долуш поэт вара Сулейманов Ахьмад. Кхечу воккхачу поэта Арсанукаев Шайхис...

Подробнее »

ЮСУПОВ IАЗИМ

Просмотров:2403 Чеченская литература

ЮСУПОВ IАЗИМ

На Фото Юсупов Iазим     Арсанукаев lабдулла.  Юсупов Iазим Нохчийн поэт, прозаик, краевед Юсупов Iазим вина 1940 шеран 20 февралехь Нохчийчоьнан ширчу юьртахь Девкар-Эвлахь. Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь ЮсуповгIеран доьзал Киргизехь Iийна, Фрунзенски областан...

Подробнее »

ШАЙХИЕВ IАЛВАДИ

Просмотров:2572 Чеченская литература

ШАЙХИЕВ IАЛВАДИ

На Фото Шайхиев lалвади     Арсанукаев lабдулла. ШАЙХИЕВ IАЛВАДИ (1947) Поэт, прозаик, публицист Шайхиев Iалвади XX бIешеран 60 шераш дуьйлалучу муьрехь веана нохчийн литературе. Шовзткъе итт шо сов хан ю иза къоман литературехь хаддаза...

Подробнее »

ЧЕНТИЕВА МАРЬЯМ

Просмотров:3477 Чеченская литература

ЧЕНТИЕВА МАРЬЯМ

На Фото Чентиева Марьям     Арсанукаев lабдулла ЧЕНТИЕВА МАРЬЯМ (1916 – 2000) Чентиева Марьям йина 1916 шеран март баттахь Нохчийчоьнан Хьалха-Мартан тIехь ахархочун Джадцин доьзалехь. Асланбековски (хIинца Серноводск) школа-интерант чекхъяьккхина. Оцу муьрехь цигахь дешна Авторханов...

Подробнее »

Махмаев Жамалдин

Просмотров:5710 Чеченская литература

Махмаев Жамалдин

На Фото Махмаев Жамалдин     Арсанукаев lабдулла Махмаев Жамалдин (1939 – 2014) Махмаев Жамалдин вина 1939 шеран 14 мартехь хьехархочун Махьмудан доьзалехь Соьлжа-ГIалина гена йоццуш Органан йийстехь лаьттачу БердакIелахь. Нохчийн къам махках даьккхича, МахмаевгIеран доьзал...

Подробнее »

МАМАКАЕВ ЭДУАРД

Просмотров:1693 Чеченская литература

МАМАКАЕВ ЭДУАРД

На Фото Мамакаев ЭдуардАбдулла Арсанукаев. МАМАКАЕВ ЭДУАРД Мамакаев Эдуард вина 1939-чу шеран 28-чу апрелехь Соьлжа-ГIалахь поэтан Мамакаев Iаьрбин доьзаллехь. ЦIеяххана волу нохчийн поэт Мамакаев Iаьрби 1942 шарахь бен а бехк боцуш Iедало...

Подробнее »

КИБИЕВ МУСБЕК

Просмотров:2259 Чеченская литература

КИБИЕВ МУСБЕК

На Фото Кибиев МусбекАбдулла Арсанукаев. КИБИЕВ МУСБЕК (1937 – 1997) Кибиев Мусбек вина 1937 шеран 7 августехь Нохчийчоьнан  лаьмнийн Iаламехь лаьттачу исбаьхьчу юьртахь Дишни-Веданахь гIуллакхъхочун Мохьмадан доьзалехь. Мусбекан да Мохьмад Iеладалан  гIуллакхийн тайп-тайпанчу...

Подробнее »

ДИКАЕВ МОХЬМАД

Просмотров:3071 Чеченская литература

ДИКАЕВ МОХЬМАД

На Фото Дикаев МохьмадАбдулла Арсанукаев. ДИКАЕВ МОХЬМАД (1941 – 1979) Дикаев Мохьмад вина 1941 шеран 1 сентябрехь Соьлжа-ГIалахь искусствон белхахочун Джунидан доьзалехь. Джунид Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан эшарийн, хелхаран ансамблехь говза пондарча хилла, гIараваьллачу нохчийн...

Подробнее »

ДАДАШЕВ IАБДУЛЛА

Просмотров:1491 Чеченская литература

ДАДАШЕВ IАБДУЛЛА

На Фото Дадашев lабдуллаАбдулла Арсанукаев. ДАДАШЕВ IАБДУЛЛА (1930 - 2010) Дадашев Iабдулла вина 1930-чу шеран 28-чу декабрехь Соьлжа-ГIалахь белхалочун Катин доьзалехь. Школе  Соьлжа-ГIалахь  вахна.   Нохчийн  къам махкахдоккхуш 6 классехь доьшуш хилла Iабдулла....

Подробнее »

ГАЦАЕВ САЬIИД

Просмотров:1398 Чеченская литература

ГАЦАЕВ САЬIИД

На Фото Гацаев СаьlидАбдулла Арсанукаев. ГАЦАЕВ САЬIИД (1938 – 2012) ТкъолгIачу бIешеран 50-гIа шераш чекхдовлучу – 60-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь нохчийн литературе баьхкира исбаьхьаллин похIма долу кегийрхой: Айдамиров Абузар, Абдулаев Зияудди, Арсанукаев Шайхи,...

Подробнее »

БЕРСАНОВ ХОЖА-АХЬМАД

Просмотров:1575 Чеченская литература

БЕРСАНОВ ХОЖА-АХЬМАД

На Фото Берсанов Хожа-АхьмадАбдулла Арсанукаев. БЕРСАНОВ ХОЖА-АХЬМАД Берсанов Хожа-Ахьмад вина 1926 шеран 5 апрелехь Нохчийчоьнан Ачхой-Мартанан районан ШаIми-Юьртахь ахархочун Ахьамтан доьзалехь. КIентан пхи шо а кхачале да а кхелхина, ненаца бисина кегийра...

Подробнее »

АРСАНУКАЕВ ШАЙХИ (1930 – 2012)

Просмотров:5609 Чеченская литература

АРСАНУКАЕВ ШАЙХИ  (1930 – 2012)

На Фото Арсанукаев ШайхиАбдулла Арсанукаев. АРСАНУКАЕВ ШАЙХИ (1930 – 2012) «Дуьненан литературин хоршахь, цуьнан традицешца, форманашца, амма шен къоман барта кхоллараллин, гIиллакхийн, ламастийн буха тIехь кхуьуш схьайогIу нохчийн исбаьхьаллин литература. Муьлххачу литературин...

Подробнее »

АЙДАМИРОВ-АБУЗАР

Просмотров:3572 Чеченская литература

АЙДАМИРОВ-АБУЗАР

Абдулла Арсанукаев.   АЙДАМИРОВ АБУЗАР (1929 – 2005) Айдамиров Абузар вина 70 шо кхачар даздечу суьйренехь нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис элира: «Хьоме Абузар, ас даггара декъалво хьо, нохчийн къоман а, нохчийн мехкан...

Подробнее »

Айдаев ЮшаI

Просмотров:851 Чеченская литература

Айдаев ЮшаI

Арсанукаев Iабдулла.   АЙДАЕВ ЮШАI (1938 – 2004) Гоьваьлла литературовед, литературин критик, филологин Iилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Iилманан академин академик, Естественни Iилманийн российски академин академик, «Нохч-ГIалгIайн АССР-н культурин хьакъволу белхахо», «Нохчийн...

Подробнее »

Абдулаев Зияудин

Просмотров:829 Чеченская литература

Абдулаев Зияудин

Арсанукаев Iабдулла АБДУЛАЕВ ЗИЯУДИН (1926 – 1994) Абдулаев Зияудин яздан волавеллачу хенахь къоман литературин классик волчу Мамакаев Мохьмада аьллера: «Нохчийн литературина хьанал а, беркате а хир волуш, дика накъост а, вуьззина къонах...

Подробнее »

О втором этапе проекта "Чеченская литература. Персоналии"

Просмотров:627 Чеченская литература

О втором этапе проекта "Чеченская литература. Персоналии"

О втором этапе проекта "Чеченская литература. Персоналии". Открывается второй этап проекта "Чеченская литература. Персоналии", в котором представлена чеченская литература второй половины ХХ века. Реализация второго этапа проекта предусмотрена на 2015 -...

Подробнее »

Эдилов Хасмохьмад

Просмотров:4810 Чеченская литература

Эдилов Хасмохьмад

Арсанукаев Iабдулла ЭДИЛОВ ХАСМОХЬМАД (1922 – 1991) Эдилов Хасмохьмадан поэзи ХХ бIешеран нохчийн литературин хазна ю. Цуьнан  кхоллараллина лерина йолчу цхьана литературни суьйренехь нохчийн гоьваьлла поэт а, критик а волчу Сулаев Мохьмада...

Подробнее »

Хамидов Iабдул-Хьамид

Просмотров:2021 Чеченская литература

Хамидов Iабдул-Хьамид

Арсанукаев Iабдулла ХАМИДОВ IАБДУЛ-ХЬАМИД (1920 – 1969) Хамидов Iабдул-Хьамид вина 1920-чу шеран 15 октябрехь Йоккхачу АтагIахь ахархочун Хьамидан доьзалехь. Юьртахь бераллин хенахь дукха ладийгIина  цо нохчийн туьйранашка, эшаршка, забаречу  дийцаршка. Жимчохь евзина цунна...

Подробнее »

СУЛЕЙМАНОВ БАУДДИ

Просмотров:1235 Чеченская литература

СУЛЕЙМАНОВ БАУДДИ

Арсанукаев Iабдулла СУЛЕЙМАНОВ БАУДДИ (1902 – 1961) ДIадаханчу бIешеран хьалхарчу эхехь Нохчийчохь угар тоьлла иллиалархо вара Девлатгирин-Эвлара Салин Сулимин Баудди. Иллица цуьнан аз хазаза, цуьнан иллеш дукха ца дезаш, мичча хена а радиохула...

Подробнее »

Сальмурзаев Мохьмад

Просмотров:3046 Чеченская литература

Сальмурзаев Мохьмад

Арсанукаев Iабдулла САЛЬМУРЗАЕВ МОХЬМАД (1900 – 1958) Сальмурзаев Мохьмад нохчийн дуьххьарлерчу прозаикех ву. Нохчийн литератрехь дийцаран жанр йолорхо ларалуш ву иза. Цуьнан «Кхетаме Хьамид» цIе йолу дийцар вайнехан литературехь хьалхарчу дийцарех ду. Нохчийн...

Подробнее »

Абдулла Арсанукаев - Проект - Чеченская литература. Персоналии

Просмотров:2372 Чеченская литература

Абдулла Арсанукаев - Проект - Чеченская литература. Персоналии

Институт развития образования Чеченской Республики совместно с Информационным агентством  «Чеченская Республика (Чечня) Сегодня» открывает новый проект «Чеченская литература. Персоналии». Автор и ведущий проекта Абдулла Арсанукаев  Главная цель проекта – способствовать духовно-нравственному...

Подробнее »

Сулаев Мохьмад

Просмотров:5945 Чеченская литература

Сулаев Мохьмад

Арсанукаев Iабдулла СУЛАЕВ МОХЬМАД (1920 – 1992) Сулаев Мохьмада шен «Яздархойн а, журналистийн а юкъара декхар» цIе йолчу статья тIехь яздина: «Турпал ю вайн халкъан дIаяхна зама, турпал ю вайн халкъо дIакхоьхьу...

Подробнее »

Ошаев Халид

Просмотров:6289 Чеченская литература

Ошаев Халид

Арсанукаев Iабдулла ОШАЕВ ХАЛИД (1898 – 1977) Ошаев Халидан 1920 шеран июнь-сентябрь беттанашкахь язйина баллада. Прозехь язйина а йолуш, цIен, кIайн бIаьхойх лаьцна произведении хилла иза. ХIеттахьехь цунна зорбатоьхна Соьлжа-ГIалахь арадолуш хиллачу...

Подробнее »

Нажаев Ахьмад

Просмотров:2135 Чеченская литература

Нажаев Ахьмад

Арсанукаев Iабдулла НАЖАЕВ АХЬМАД (1895 – 1943) Нохчийн ХХ бIешеран исбаьхьаллин литетарура йолалучу юххьехь лаьттинчу яздархойн Тучаев Ахьмин, Сальмурзаев Мохьмадан, Дудаев Iабдин, Актемиров Мусийтин могIарехь ву Нажаев Ахьмад. Кхеташ ду церан произведенеш...

Подробнее »

Муталибов Зайнди

Просмотров:1985 Чеченская литература

Муталибов Зайнди

Арсанукаев Iабдулла МУТАЛИБОВ ЗАЙНДИ (1922 – 1978) Муталибов Зайндин кхоллараллех лаьцна яздархо а, критик а волчу Бурчаев Хьаьлима яздо: «Муталибов Зайнди кхолларалла вайн литературехь ша къаьстина меттиг дIалоцуш ю. Цуьнан башхалла ю...

Подробнее »

Мусаев Мохьмад

Просмотров:2954 Чеченская литература

Мусаев Мохьмад

Арсанукаев Iабдулла МУСАЕВ МОХЬМАД (1915 – 1999) Нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис яздо: «ДIадаханчу бIешеран 60-70 шерашкахь Нохч-ГIалгIайн книжни издательствехь Мусаев Мохьмадца цхьаьна болх беш вара со, цхьана кабинет чохь а вара...

Подробнее »

Музаев Нурдин

Просмотров:2720 Чеченская литература

Музаев Нурдин

Арсанукаев Iабдулла Музаев Нурдин (1913 – 1983) вина 100 шо кхачарна Шен чулацамца, жанрийн башхаллашца шуьйра а, произведенешца дукха а  ю Музаев Нурдинан кхолларалла. 1930-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь нохчийн исбаьхьаллин литератури юкъа...

Подробнее »

Мамакаев Iаьрби

Просмотров:5431 Чеченская литература

Мамакаев Iаьрби

Арсанукаев Iабдулла МАМАКАЕВ IАЬРБИ (1918-1958) Мамакаев Iаьрбин кхоллараллехь коьртаниг, йоккха меттиг дIалоцушъерг поэзи ю, лирически поэзи. 1940 – 1950 шерашкахьлерчу нохчийн литературехь цIеяххана поэт-лирик вара иза. Амма цо прозехь а, драматургехь а...

Подробнее »

Мамакаев Мохьмад

Просмотров:11727 Чеченская литература

Мамакаев Мохьмад

Арсанукаев Iабдулла МАМАКАЕВ МОХЬМАД АМАЕВИЧ (1910 – 1973) Нохчийн литературехь хьалхарчу чкъурах болчу яздархойн дахаран а, кхоллараллин а некъ Iаламат хала, чолхе хилла. Сталинан таIзар лаьттинчу хенахь – 1930-40 шерашкахь – лаьцна...

Подробнее »

Дудаев Iабди

Просмотров:2484 Чеченская литература

Дудаев Iабди

Арсанукаев Iабдулла ДУДАЕВ IАБДИ ДУДАЕВИЧ (1901 – 1937) Нохчийн  йозанан литература кхоллалуш ХХ бIешеран юьххьехь шайн исбаьхьаллин произведенеш язйинчарах бу  Дудаев Iабди, Нажаев  Ахьмад, Сальмурзаев Мохьмад, Тучаев Ахьма, кхиберш а. Церан произведенеш...

Подробнее »

Гайсултнов Iумар

Просмотров:1791 Чеченская литература

Гайсултнов Iумар

Арсанукаев Iабдулла ГАЙСУЛТАНОВ IУМАР (1920 – 1980) Нохчийн литературехь билггал йолу меттиг дIалоцуш ю Гайсултанов Iумаран кхолларалла. Коьрта долчу декъана берашна, кегийрхошна лерина яра цуьнан дуьххьарлера произведенеш. Нохчийн литературехь шен исбаьхьаллин произведенеш...

Подробнее »

Гадаев Мохьмад-Салахь

Просмотров:5357 Чеченская литература

Гадаев Мохьмад-Салахь

Арсанукаев Iабдулла ГАДАЕВ МОХЬМАД-САЛАХЬ (1909 – 1972) ДIадаханчу бIешеран 30-чу шерашкахь нохчийн литератури юкъа веана кхечарах тера доцуш, билггал шен  исбаьхьаллин хатI долу, шен билггал мукъам болу поэт Гадаев Мохьмад-Салахь. Яздан волавелла...

Подробнее »

Ахматова Раиса

Просмотров:3681 Чеченская литература

Ахматова Раиса

Арсанукаев Iабдулла АХМАТОВА РАИСА (1928 – 1992) Ахматова Раисин поэтически кхолларалла Нохч-ГIалгIайчохь евзина ца Iаш, ерриг Советски пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а евзаш яра. Цуьнан стихаш нохчийн, оьрсийн, азербайджанийн, гIебартойн, гIезлойн,  казахийн,...

Подробнее »

Арсанов СаьIид-Бей

Просмотров:2932 Чеченская литература

Арсанов СаьIид-Бей

Арсанукаев Iабдулла АРСАНОВ САЬIИД-БЕЙ (1889 – 1968) Нохчийн исбаьхьаллин литература, къоман культура кхиорехь, Нохчийчохь йоза-дешар даржорехь ХХ бIешеран хьалхарчу эхехь Iаламат доккха гIуллакх дина Арсанов СаьIид-Бейс. Мехала ю цуьнан кхолларалла. Къоман литературехь...

Подробнее »

Анзорова Балкан

Просмотров:1321 Чеченская литература

Анзорова Балкан

Арсанукаев Iабдулла АНЗОРОВА БАЛКАН (1923 – 1997) ДIадаханчу бIешеран 30–40-гIий шерашкахь Нохчийчохь цIеяххана евзаш хилла Анзорова Балкан – эшаршлакхархо, поэт, юкъараллин деятель санна. Iаламат тайна, куц долуш, исбаьхьа жима зуда, еха Iаьржа...

Подробнее »

Айсханов Шамсуддин

Просмотров:4624 Чеченская литература

Айсханов Шамсуддин

Арсанукаев Iабдулла АЙСХАНОВ ШАМСУДДИН (1907– 1938) Айсханов Шамсуддин нохчийн исбаьхьаллин литератури юкъавеъна XX бIешеран 30-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь. 1931-чу шарахь яздина цо «КIайн котам» цIе йолу шен дуьххьарлера дийцар. Дика кхиам хилира...

Подробнее »

Авторханов Iабдурахьман

Просмотров:2170 Чеченская литература

Авторханов Iабдурахьман

Арсанукаев Iабдулла Авторханов Iабдурахьман (1908-1997) Дуьненахь цIеяххана волу историк, политолог, яздархо Авторханов Iабдурахьман вина Теркйистерчу Лаха-Неврехь ахархочун Гиназан доьзалехь 1908 шеран 25 октябрехь. И терхьа шеко йолуш ду, герггарчу хьесапехь билгалдаьккхина хиларна....

Подробнее »

Бадуев СаьIид-Салихь

Просмотров:8359 Чеченская литература

Бадуев СаьIид-Салихь

Арсанукаев Iабдулла Бадуев СаьIид-Салихь (1903 – 1938) Бадуев СаьIид-Салихьах лаьцна болчу шен дагалецамашкахь яздархочо Саидов Билалас яздо: «ТаьIно бIаьргаш долуш, даим, цхьана хIуманан кIорггера ойлаеш санна, хабийна хьаьжан юкъ а йолуш, юккъерчу...

Подробнее »