• VTEM Image Show

Ирезиев Сайд-Хамзат Саид-Эминович, доцент кафедры чеченской филологии ФГБОУ ВО «Чеченский государственный университет».

Г1ОЬНАН ХАНДОШ ДИТАН Т1ЕКХЕТАРЦА КХОЛЛАДЕЛЛАЧУ СХЬАДЕВЛЛАЧУ ХАНДЕШНИЙН Х1ОТТАМЕХЬ КАРАРЧУ ХЕНАН ТОБАН КЕПАШ КХОЛЛАЛУШ ФОНЕТИЧЕСКИ ПРОЦЕССАШ

Аннотаци: Статья т1ехь теллина дитан г1оьнан хандош т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн х1оттамехь карарчу хенан тобан кепаш кхоллалуш кхочуш хуьлуш йолу фонетически процессаш. 1илманчийн сецна баьлла цхьа барт бац оцу хандешнийн карарчу хенан кепаш кхоллаяларехь хуьлуш йолу фонетически процессаш билгалъяхарехь. Х1окху балха т1ехь билгалдаьккхина дитан г1оьнан хандош т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан тобан кепаш кхоллалуш кхочушхуьлу регрессивно-дистанционни ассимиляции процесс, и бахьана долуш мукъа аьзнаш х1окху кепара хийцало а→о, â→оа, ā→ō, и→уь, ū→ȳь, иe→уоь, иē→ȳōь,aй→oй.

Маь1не дешнаш: схьадаьлла хандош, г1оьнан хандош, нохчийн мотт, муъка аз, дифтонг, аффикс, инфинитив.

PHONETIC PROCESSES IN THE STRUCTURE OF DERIVATIVE VERBS FORMED WITH THE HELP OF THE AUXILIARY VERB DITAN, WITH THE FORMATION OF THE TEMPORARY FIRST GROUP OF TIMES

Ireziev Said-Khamzat Said-Eminovich, Associate Professor of the Chechen philology FGBOU VO "Chechen State University".

Annotation: In this article the phonetic processes happening in structure of the derivative verbs formed by means of an auxiliary verb ditan "to leave", "allow" at formation of forms of tenses are investigated. Researchers have no consensus on phonetic processes happening in structure of the derivative verbs formed with the help of ditan "to leave", "allow". At formation of the first group of tenses from the derivative verbs formed with the help of ditan "to leave", "allow" the regressive and remote assimilation (labialization) is observed, as result of which we have derivative vowels а→о, â→оа, ā→ō, и→уь, ū→ȳь, иe→уоь, иē→ȳōь, aй→oй.

Keywords: derivative verb, auxiliary verb, Chechen language, vowel, diphthong, affix, infinitive.

1илманчаша билгалдаьккхина ма-хиллара, нахски меттанашкахь муьлххачу а схьадалаза долчу хандашах схьадевлла ханденаш кхоллало [Чокаев 1968:81-83, Тимаев 2007:387-389, Халидов 2010:596-603].

Нахски меттанийн а, нохчийн меттан диалектийн а фонетика талларехь 1аламат мехала белхаш бина г1арбевлла болчу 1илманчаша  Ю.Д. Дешериевс, Д.Д. Мальсаговс, Д.С. Имнайшвилис, В.Д. Тимаевс, К. Т. Чрелашвилис, И.Г. Арсахановс, А.Г. Магомедовс, Р.А. Саламовас ишта кхиболчара а.

Ткъа х1окху белхан 1алашо ю нохчийн маттахь дитан г1оьнан хандош т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан тобан кепаш кхоллалуш фонетически процессийн башхаллаш йовзийта.

Вай лакхахь ц1ераш яьхначу 1илманчаша шайн белхаш т1ехь теллина нахски меттанийн ц1ердешнийн, хандешнийн структурехь хуьлуш йолчу фонетически процессашца доьзна долу хаттарш.

Амма дитан г1оьнан хандош т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн х1оттамехь кхочуш хуьлуш йолу фонетически процессаш талларехь сецна баьлла цхьа барт бац 1илманчийн, тайп-тайпана дуьйцу карарчу хенан тобан кепаш кхоллаяларехь хуьлучу фонетически процессийн сурт.

Дитан г1оьнан хандош т1кхетарца схьадевлла хандешнаш кхоллалуш, коьртачу хандешнийн инфинитиван (билгалза кеп) чаккхенгара мукъа аз «а», д (й, в, б -итан ) г1оьнан хандешан х1оттамера грамматически классан гайтам юьззина редукци хилла охьабожар бахьана долуш, цуьнан х1оттамера «и» цхьаьнакхетаро «ай» ло (а+и →ай), ткъа «ай» дехачу ū-не доьрзу (а+и →ай→ū) нохчийн литературни маттахь[Имнайшвили 1977: 149-150, Тимаев 2007:388, 2011:84].

малūтан←малaйтан←мала+итан←мала-д-итан

ъиēцūтан←ъиēцaйтан←ъиēцa+итан←ъиēцa-д-итан

кхиeхкūтан←кхиeхкaйтан←кхиeхкa+итан←кхиeхкa-д-итан

даъūтан←даъaйтан← даъa+итан←даъa-д-итан

хаъūтан←хаъaйтан←хаъa+итан←хаъa-д-итан

магūтан←магaйтан←мага+итан←мага-д-итан

лâллūтан←лâллaйтан←лâлла+итан←лâлла-д-итан

лацūтан←лацaйтан←лаца+итан←лаца-д-итан

сацūтан←сацaйтан←саца+итан←саца-д-итан

Нохчийн меттан диалекташкахь (ч1еб., шар., хилд., шот., итум., вед.) мелла а шира (архаичные) форманаш йисна:

малaйтан←мала+итан←мала-д-итан

хаъaйтан←хаъa+итан←хаъa-д-итан

ъūēcaйтан←ъūēca+итан←ъūēca-д-итан

кхиeхкaйтан←кхиeхкa+итан←кхиeхкa-д-итан

даъaйтан←даъa+итан←даъa-д-итан

магaйтан←мага+итан←мага-д-итан

сацaйтан←саца+итан←саца-д-итан

лāцaйтан←лāца+итан←лāца-д-итан

а+и цхьаьнакхетаро деха ū луш масалш ц1ердешнийн легадаларехь а карадо:.

Дуста: Ц1. г1āла, мāча

Дл. г1āлūн←г1āлaйн(диал)←г1āла+ин, мāчūн←мāчaйн(диал)←мāча+ин

Л. г1āлūна, мāчūnа

Шена т1е тидам бохуьйтуш ду З.С. Цуроевана шен «Фонетические, лексико-словообразовательные и грамматические особенности ингушского литературного языка в сравнении с другими нахскими языками» ц1е йолчу диссертацин балха т1ехь хеташдерг, Т.И. Дешериевас билгалъяьккхина фонетически процесс кхачаме цахилар ч1аг1деш, иштта яздо: «Другая разновидность диссимиляции в чеченском языке, отмечаемая Т.И. Дешериевой, – это диссимиляция гласных. При этом, как и в русском языке, не чистая диссимиляция, а явление, являющееся следствием ассимиляции. При образовании так называемого «допустительного наклонения» присоединяемый к глагольной основе суффикс –ита (так у Т.И. Дешериевой, хотя это –ūта) оказывается после гласного а основы глагола, оканчивающегося на два а (даа «есть», хаа «знать», лаа «хотеть; желать»). Присоединяемый суффикс, производный от глагола (йита, дита, вита, бита), теряет свой классный показатель и оказывается рядом (после) с гласным а, вследствие чего, считает Т.И. Дешериева, «гласные [а] в глагольной форме даа+ита  [даита] «позвольте кушать» расподобляются» [Дешериева 1965: 111]. Не совсем понятен описанный Т.И. Дешериевой процесс, поскольку здесь, видимо, все-таки не ассимиляция и диссимиляция, а редукция одного из а и выпадение классных показателей в результате слияния двух слов (даа→дааūта→даūта)» [Цуроева 2006, 48].

Амма и тайпа схьадевлла хандешнаш кхоллалуш, тхуна хетарехь, я диссимиляци я шина а-нах цхьа а г1еллуш (редукци) а дац. Цул сов, далийна долу хандешнаш шина а-цачекхдовлуш а дац (даа «есть», хаа «знать»,лаа «хотеть;желать»). Оцу хандешнийндаъан, хаъан, лаъанинфинитиван чаккхенгахь ларингальни (эшарпхенийн) лелха къора абруптив ъ ю.Кхузахь, вай лакхахь билгалдаьккхина ма-хиллара, коьртачу хандешнийн инфинитиван (билгалза кеп) чаккхенгара мукъа аз «а», д (й, в, б -итан ) г1оьнан хандешан х1оттамера грамматически классан гайтам юьззина редукци хилла охьабожар бахьана долуш, цуьнан х1оттамера «и» цхьаьнакхетаро «ай» ло (а+и →ай), ткъа «ай» дехачу ū-не доьрзу (а+и→aй→ū):

даъūтан←даъaйтан←даъa+итан←даъa-д-итан

хаъūтан←хаъaйтан←хаъa+итан←хаъa-д-итан

лаъūтан←лаъaйтан←лаъa+итан←лаъa-д-итан

Нагахь санна г1оьнан хандош дитан цхьанадешдекъах лаьттачу хандешнашна т1екхатарца схьадевлла хандешнаш кхоллалуш хилахь, нохчийн, г1алг1айн меттанашкахь коьртачу хандешан х1оттамера «а», г1оьнан хандешан инфинитивера и вовшахъэро дифтонг ай ло (а+и→ай):

лaйтан←ла+итан←ла-д-итан

хьaйтан←хьа+итан←хьа-д-итан

гaйтан←га+итан←га-д-итан

дaйтан←да+итан←да-д-итан

тaйтан←та+итан←та-д-итан

(дуста: г1алг1. м. хaйтан←ха+итан←ха-д-итан, нохч. м. хаъūтан←хаъaйтан←хаъa+итан←хаъa-д-ита)

Нохчийн литературни маттахь цхьанадешдекъах лаьттачу хандешнех дитан г1оьнан хандош т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнех карарчу хенан тобан кепаш кхоллалуш, хьалхарчу дешдекъера дифтонг ай ой дифтонге йоьрзу (aй→oй), рог1ерчу дешдекъехь долчу у-но т1е1аткъам барца (регрессивно-дистанционни ассимиляцин тайпа – горгдалар). Ткъа г1алг1айн маттахь ай хийца а ца луш дуьсу, цул сов, карарчу хенан аффикс, юьззина редукци (г1елдалар) хилар бахьана долуш лар йоцуш, йов:

нохч. м.                                                              г1алг1. м.

билг. кеп дaйтан←да+итан←да-д-итан          дaйта←да+ита←да-д-ита

кар.х. дoйта←дaйт-у                                       дaйт←дaйт-у

ихна х. дoйтара←дaйт-у-ра                            дaйтар←дaйт-у-р

кар. х.пр. дoйтан←дaйт-ун                              дaйта←дaйт-у

кар. х. деепр. дoйташ←дaйт-у-ш                    дaйташ←дaйт-у-ш

билг. тaйтан←тā+итан←тā-д-итан                тaйта←тā+ита←тā-д-ита

кар.х. тoйта←тaйт-у                                       тaйт←тaйт-у

ихна х. тoйтара←тaйт-у-ра                            тaйтар←тaйт-у-р

кар. х.пр. тoйтан←тaйт-ун                             тaйта←тaйт-у

кар. дееп. тoйташ←тaйт-у-ш                         тaйташ←тaйт-у-ш

билг. Лaйтан←лā+итан←лā-д-итан               лaйта←лā+ита←лā-д-ита

кар.х. лoйта←лaйт-у                                       лaйт←лaйт-у

ихна. х. лoйтара←лaйт-у-ра                           лaйтар←лaйт-у-р

кар. х. прич. лoйтаⁿ←лaйт-ун                          лaйта←лaйт-у

кар. х. дееп. лoйташ←лaйт-у-ш                      лaйташ←лaйт-у-ш

И тайпа фонетически процессаш хуьлу х1окху хандешнийн карарчу хенан тобан кепаш кхоллалуша:  хьaйтан, гaйтан, 1aйтан

Шена т1е тидам бохуьйтуш ду 1илманчаша схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан кепаш кхоллаяларехь билгалйохуш йолу фонетически процессаш. Ю.Д. Дешериевс, А.Г. Магомедовс тайп-тайпана дуьйцу карарчу хенан кеп кхоллаялар.

Профессор Ю.Д. Дешериевс яздо: при образовании настоящего времени от глаголов побудительного наклонения последовательно осуществляется прямая губная гармония гласных, т. е. уподобление по лабиализации аффиксальных гласных корневому гласному: наст. вр. молуьту, прош. несоверш. вр. молуьтура[Ю.Д. Дешериев 1960: 111, 1963: 258].

Нохчийн меттан фонетикина лерина болчу шен «Очерки фонетики чеченского языка» ц1е йолчу балха т1ехь А. Г. Магомедовс яздо: «В форме настоящего времени глаголов побудительного наклонения, образованных посредством вспомогательного глагола дитaн, у - гласный исхода формы настоящего времени смыслового глагола, уь- гласный основы формы настоящего времени вспомогательного глагола сливаются и даёт долгий ȳь (у+уь→ȳь)в результате выпадения классного экспонента вспомогательного глагола»: тасан «бросить» тосуьта←тосу+уьту←тосу-д-уьту[Магомедов 2005: 82].

Цу хьокъехь шен «Нохчийн меттан фонетика» ц1е йолчу балха т1ехь Р.А. Саламовас яздо: «Хьадаран хандешнийн карарчу хенан кеп кхуллуш, г1оьнан хандешан юккъера (д) охьадожаран бахьанехь ул-уллохь нисло ши мукъа аз, т1аккха уьш т1етт1а а озалуш, цхьаьнакхета (а+и→уи→уь): 

молȳьта←мал-у-д-иту, дōжȳьта←дāж-у-д-ит-у[Саламова 1992: 105].

Амма кхузахь иштта хаттар кхоллало. Нагахь санна, А.Г. Магомедовс а, Р.А. Саламовас а билгалбаьккхина некъ вай къобалбеш хилча, коьртачу хандешнийн карарчу хенан кеп кхоллалуш дакъа лоцуш аффиксан -е хилахь, муха хир ду? Нохчийн маттахь дерриге а хандешнаш (коьрта хандешнаш) дац -у аффиксан г1оьнца карарчу хенан кеп кхоллалуш. Цунна тоьшалла до коьртачу хандешан карарчу хенан кеп кхоллалуш лардехь долчу мукъачу озан хийцадаларо: лардехь долу мукьа аз кIадло коьртачу хандешан карарчу хенан кеп кхоллалуш.

Далор вай -е аффиксан г1оьнца карарчу хенан кеп кхоллалуш долу хандешнаш:

билгалза кеп                                                      карар хан

        ластан                                                        лeста←ласт-е

        дāжан                                                                    дēжа←дāж-е

        кхиeхкан                                                     кхиeхка←кхиeхк-е

        хьūзан                                                        хьūза←хьūз-е

        хьиēган                                                      хьūēга←хьūēг-е

         лâттан                                                                   лаьтт←лâтт-е

Далийначу масалшкахь коьртачу хандешан карарчу хенан кеп хIинцалерчу нохчийн маттахь -у аффиксан г1оьнца ца кхоллалуш, -е аффиксан гIоьнца кхоллалуш ю. Коьртачу хандешан чаккхенгахь «У» хуьлийла дац.

Ткъа х1инца далор вай схьадевлла хандешнаш:

билгалза кеп                          карар хан

ластūтан                                     лостуьта←ластуьта←ластūт-у

дāжūтан                                      дōжȳьта←дāжȳьта←дāжūт-у

кхиeхкūтан                           кхуоьхкуьта←кхиeхкуьта←кхиeхкūт-у

хьūзūтан                               хьуьзуьта← хьūзūт-у

хьиēгūтан                                  хьуōьгȳьта←хьūēгȳьта←хьиēгūт-у

лâттūтан                             лоаттȳьта←лâттȳьта←лâттūт-у

Цул сов, д-итaн г1оьнан хандош т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан тобан кепаш А.Г. Магомедовс, Р.А. Саламовас билгалбаьккхинчу некъаца кхоллалуш цахиларан тоьшалла до спряженешкахь тайп-тайпана лардаш хуьлуш долчу хандешнех кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан тобан кепаш кхуллуш а. Далор вай спряженешкахь тайп-тайпана лардаш йолу схьадовлаза (коьрта) хандешнаш:

билгалза кеп                        карара хан

дахан                                     дȳоьду

дахьан                                   хьуо

далан                                    луо

Ткъа А.Г. Магомедовна, Р.А. Саламована ма-хеттара хилча, вай далийначу хандешнех кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан кепаш х1окху тайпа хила езара: дуоьдȳьта←дуоьду+уьта←дуоьду-д-уьту, амма иштта хуьлуш яц.

Дуста:

билгалза кеп                                   карара хан

дахūтан←дахa-д-итан                   дохȳьта←дахȳьта←дахūт-у

дахьūтан←дахьa-д-итан               дохьȳьта←дахьȳьта←дахьūт-у

далūтан←далa-д-итан                   долȳьта←далȳьта←далūт-у

А.Г. Магомедовс, Р.А. Саламовас ма-диццара схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан кеп кхоллалуш хилча, билгалза кепан лардехь дифтонг оwйолчу хандешнех кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан кеп кху кепара хила езаш ю: хьоьwзȳьта←хьоьwз-у-д-уьта,  х1унда аьлча коьртачу хандешан карарчу хенан кеп кхоллалуш дифтонг оw оьw-не йоьрзу: хьоьwза←хьоwз-е. Цундела схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан кепаш коьртачу а, г1оьнан а хандешнийн карарчу хенан кепаш вовшахкхетарца ца кхоллалуш, билгалзачу кепан (хьоwзūтан, тоwжūтан)лардах -у аффиксан г1оьнца кхоллало:

билгалза кеп                                   карара хан

хьоwзūтан                                         хьоwзȳьта←хьоwзūт-у

тоwжūтан                                          тоwжȳьта←тоwжūт-у

Тхуна хетарехь, коьртачу хандешнийн карарчу хенан аффикс «у», г1оьнан хандешан карарчу хенан лардера «уь» вовшахъэрца кхоллалуш яц схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан кеп. Схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан кеп билгалзачу кепан лардах кхоллалуш ю, кхочушхуьлуш йолу фонетически процесс регрессивно-дистанционни ассимиляцин процесс а ю. Г1оьнан хандош д-итaн т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн шолг1ачу дешдекъера деха  ū (малūтaн, тасūтaн,магūтaн, ластūтан, дūcūтан) карарчу хенан аффикс у-но т1е1аткъамбарца дехачу ȳь-не доьрзу (и горгдаларца уь-не доьрзу), ткъа балдийн уь-но т1е1аткъамбарца хьалхарчу дешдекъера мукъа аьзнаш горгло, мукъачу аьзнийн горгдаларан коьрта некъ лар а беш (а→о, â→оа, ā→ō, и→уь, ū→ȳь, иe→уоь, ūē→уоь,aй→oй), нагахь санна хьалхарчу дешдекъехьдифтонгаш уo, уō хилахь, готтачу уь-но т1е1аткъамбарца уьш у-не йоьрзу (уo→у, уō→ū), ткъа дифтонг оw, у, ȳ хийца а ца луш, дуьсу:

Хьовсур вай масалшкахь:

такхūтан←такхa-д-итан

токхȳьта←такхȳьта←такхūт-у

токхȳьтара←такхȳьтара←такхūт-у-ра

токхȳьтан←такхȳьтан←такхūт-ун

токхȳьташ←такхȳьташ←такхūт-у-ш

дāхūтан←дāхa-д-итан

дōхȳьта←дāхȳьта←дāхūт-у

дōхȳьтара←дāхȳьтара←дāхūт-у-ра

дōхȳьтан←дācȳьтан←дāхūт-ун

дōхȳьташ←дāхȳьташ←дāхūт-у-ш

лâллūтан←лâллa-д-итан

лоаллȳьта←лâллȳьта←лâллūт-у

лоаллȳьтара←лâллȳьтара←лâллūт-у-ра

лоаллȳьтан←лâллȳьтан←лâллūт-ун

лоаллȳьташ←лâллȳьташ←лâллūт-у-ш

дилūтан←дилa-д-итан

дуьлȳьта←дилȳьта←дилūт-у

дуьлȳьтара←дилȳьтара←дилūт-у-ра

дуьлȳьтан←дилȳьтан←дилūт-ун

дуьлȳьташ←дилȳьташ←дилūт-у-ш

дūcūтан←дūca-д-итан

дуьcȳьта←дūcȳьта←дūcūт-у

дуьcȳьтара←дūcȳьтара←дūcūт-у-ра

дуьcȳьтан←дūcȳьтаn←дūcūт-ун

дуьcȳьташ←дūcȳьташ←дūcūт-у-ш

диeттūтан←диeттa-д-итан

дуоьттȳьта←диeттȳьта←диeттūт-у

дуоьттȳьтара←диeттȳьтара←диeттūт-у-ра

дуоьттȳьтан←диeттȳьтан←диeттūт-ун

дуоьттȳьташ←диeттȳьаш←диeттūт-у-ш

дūēшūтан←дūēшa-д-итан

дуōьшȳьта←дūēшȳьта←дūēшūт-у

дуōьшȳьтара←диēшȳьтура←диēшūт-у-ра

дуōьшȳьтан←диēшȳьтан←диēшūт-ун

дуōьшȳьташ←дūēшȳьташ←дūēшūт-у-ш

кхaйкхūтан←кхaйкхa-д-итан

кхoйкхȳьта←кхaйкхȳьта←кхaйкхūт-у

кхoйкхȳьтара←кхaйкхȳьтара←кхaйкхūт-у-ракхoйкхȳьтан←кхaйкхȳьтан←кхaйкхūт-ун

кхoйкхȳьташ←кхaйкхȳьташ←кхaйкхūт-у-ш

дуoттūтан←дуoттa-д-итан

дуттȳьта←дуoттȳьта←дуoттūт-у                    

дуттȳьтара←дуoттȳьтара←дуoттūт-у-ра

дуттȳьтан←дуoттȳьтан←дуoттūт-ун

дуттȳьташ←дуoттȳьташ←дуoттūт-у-ш

туōхūтан←туōхa-д-итан

тȳхȳьта←туōхȳьта←туōхūт-у

тȳхȳьтара←туōхȳьтара←туōхūт-у-ра

тȳхуȳьтаn←туōхȳьтаn←туōхūт-уn

тȳхȳьташ←туōхȳьташ←туōхūт-у-ш

Далийначу масалшкахь гуш ма-хиллара, д-итaн г1оьнан хандош т1екхетарца кхолладеллачу схьадевллачу хандешнийн карарчу хенан тобан кепаш кхоллалуш, регрессивно-дистанционни ассимиляцин процессаш (горгадаларан процесс) хилар бахьана долуш шолг1а (схьадевлла) мукъа аьзнаш кхоллало х1окху кепара а→о, â→оа, ā→ō, и→уь, ū→ȳь, иe→уоь, иē→ȳōь,aй→oй.

Мукъачу а, мукъазчу а аьзнийн фонетически процессаш 1аламат йоккха меттиг д1алоцуш ю нахски меттанийн грамматически х1оттаман исторехь. Цундела к1орггера талла еза нахски меттанийн а, нохчийн меттан диалектийн а мукъачу а, мукъазчу а аьзнийн фонетически процессаш, 1илманчаша цу декъехь дикка талламаш бинехь а.

Литература

1. Дешериев И. Ю. Современный чеченский литературный язык. Часть И. Фонетика. Грозный, 1960. – С. 111.

2. Дешериев И. Ю. Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов. Грозный, 1963. – С. 258.

3. Имнайшвили Д.С. [Имnaисhvили Д.С.] Историко-сравнительный анализ фонетики нахских языков. Тбилиси, 1977. – C. 149-150.

4. Магомедов А.Г. Очерки фонетики чеченского языка. Махачкала, 2005. – С. 82.

5. Саламова Р.А. Нохчийн меттан фонетика. Грозный, 1992. – С. 105.

6. Тимаев В.Д. Х1инцалера нохчийн мотт. Грозный, 2007. – C. 388.

7. Цуроева З.С. Фонетические, лексико-словообразовательные и грамматические особенности ингушского литературного языка в сравнении с другими нахскими языками. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Грозный, 2006. – С. 48.